12 / 8 / 2026

POLSZCZYZNA

Język polski jest ponoć jednym z najtrudniejszych języków na świecie. Najdobitniejszym dowodem na to wydaje mi się ogrom wszelkiego rodzaju błędów, jakie codziennie znajduję w polskich mediach. Sporą ich liczbę stanowią zapewne błędy wynikające z tempa nadawania i braku korekty, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że większość z nich to po prostu dowód wagarowania — i to nie tylko na zajęciach z najnowszej polszczyzny. Nie czepiam się ortografii, bowiem na to dzisiaj już szkoda czasu. Dokucza mi natomiast pospolite łamanie przez ludzi zajmujących się zawodowo pisaniem po polsku zasady wynikania (spójności logicznej i semantycznej), która w języku pisanym powinna być regułą, a jest nagminnie lekceważona.

Zapraszam do przykładu sprzed kilku dni.

Z okazji pierwszej rocznicy prezydentury Karola Nawrockiego poproszono pewien reprezentatywny zbiór polskich wyborców o dpowiedź na poniższe pytanie.

Wśród możliwych odpowiedzi moją szczególną uwagę zwróciła odpowiedź „Żaden z nich”. Odpowieź ta wydała mi się sprzeczna logicznie z pytaniem zaczynającym się od słowa „Kto”. Przecieź gdyby wszyscy dotychczasowi prezydenci, włącznie z prezydentem urzędującym, byli wręcz nadzwyczajni w pełnieniu tej zaszczytnej funkcji, to i tak któryś z nich wypadłby jako najlepszy. Może tylko o jedną tysięczną punktu procentowego, ale jednak najlepszy. Wczoraj podczas lekkoatletycznych Mistrzostw Europy Polka przegrała bieg na 100 metrów przez płotki o czas oraz dystans niemierzalny dla oka nieuzbrojonego we współczesną technologię. To była jedna tysięczna sekundy, albo odległość 1,1 centymetra, czyli długość bardzo krótko obciętego paznokcia. Bez tej dzisiejszej aparatury pomiarowej nie można byłoby wskazać, że któraś z zawodniczek była lepsza. Obie zawodniczki były doskonałe, ale złoto dostała Holenderka – ona została uznana najlepszą gdyż miała dłuższe paznokcie(!).

Zatem kluczowa jest różnica między pytaniem o wybór

a pytaniem o istnienie kandydata spełniającego kryterium.

Pytanie postawione „Kto Pana/i zdaniem był dotychczas najlepszym Prezydentem Polski (po 1989 roku)?” jest pytaniem alternatywnym, wymagającym wskazania jednego z wymienionych prezydentów. Gramatycznie i logicznie „kto / który?” zakłada, że odpowiedź będzie identyfikacją jednej osoby.

W takim przypadku naturalnymi odpowiedziami są:
A
B
C
D
E
F
G
...
„Nie wiem / trudno powiedzieć”

Natomiast „żaden z nich” zmienia przedmiot odpowiedzi. Nie wskazuje, który z prezydentów był najlepszy, lecz odrzuca założenie pytania, że najlepszym był któryś z nich. „Żaden z nich” jest odpowiedzią spoza właściwego zbioru odpowiedzi na pytanie „kto / który?” i sygnalizuje, że respondent nie akceptuje założenia pytania. Chcąc dopuścić możliwość, że żaden nie zasługuje na miano najlepszego, autor sondażu powinien przeformułować pytanie tak żeby brzmiało "Czy Pana/i zdaniem któryś z wymienionych prezydentów był najlepszym Prezydentem Polski (po 1989 roku)?”.

Zatem, jeżeli autor sondażu chce zachować ścisłą logikę pytania „Kto...?”, to respondent powinien wskazać jednego z wymienionych, albo wybrać „nie wiem / trudno powiedzieć”.

„Żaden z nich” i „nie wiem / trudno powiedzieć” nie są równoważne.

h

Pierwsza odpowiedź jest konkretnym sądem, druga, brakiem sądu.

h

Włączenie „żaden z nich” do listy odpowiedzi przy pytaniu „Kto...?” istotnie zmienia to, co mierzy sondaż.